Maandag, September 26, 2016

As ons twee eers getroud is

Ek het As ons twee eers getroud is hierdie jaar op Radioteater geluister en dit bly myns-insiens - meer as 60 jaar later - een van die beste komedies in Afrikaans. Dit was 'n stapel van ons vroeë teater en verfilm met Frederik Burgers in die 1960s.

Die storie gaan oor die prim-en-proper van der Merwe gesin - ma, pa, Oupa en twee kinders - Afrikaanse stadsjapies van die 1950s. Magriet en Karel - pa en ma - is 25 jaar tevore in 'n oomblik van passie in 'n Las Vegas-erige seremonie getrou is deur 'n "predikant" wat moontlik nie so heeltemal 100% was nie.

Dit was jare terug, maar die hele herinnering knaag aan Magriet. Vir hul 25ste huweliksherdenking vra sy net een geskenk van haar man: sy wil uiteindelik haar huwelikssertifikaat in haar hande vashou, die sertifikaat wat sy nog nooit gesien het nie.

Karel is seker hulle het een "iewers in die huis", maar stem uiteindelik in om 'n nuwe kopie van die Departement van Binnelandse Sake te bestel vir haar gemoedsrus.

Maar dan, op die dag van die groot herdenking, kry hulle 'n brief van die Departement dat daar geen rekord van hul troue is nie...

Die skok van hierdie nuus is die tsunami wat al die komedie maak.

Die vrees dat haar gaste gaan uitvind hulle lewe in sonde. Magriet dwing Karel om 'n tweede keer te trou voordat die gaste opdaag. Wanneer Karel dink sy is absurd dreig sy om van hom te "skei" - iets nog moeiliker om te verduidelik. Dan is daar Oupa en die kinders, almal met hul kinkels. Hoe gered voor die mense kom?

Die titel verwys na 'n pak liefdesbriewe van Karel aan sy vrou, wat hy as 'n jong kêrel vir haar geskryf en sy bewaar het. Elke brief begin met: As ons twee eers getroud is...

Dinsdag, September 20, 2016

Die Wind Sal Ons Dra

Die Iranese filmmaker Abbas Kiarostami is in Julie vanjaar oorlede. Omtrent elke huldeblyk het Jean-Luc Godard se nou beroemde voorspelling gedra:

Movies started with Griffith and ended with Kiarostami.

Ek onthou hierdie fliek van hom: The Wind Will Carry Us, van bykans twintig jaar gelede.

Dit gaan oor 'n televisiespan van Tehran wat reis na 'n klein Koerdiese dorpie in die berge om 'n begrafnisritueel te verfilm, 'n Ou tannie is op sterwe en hulle glo dat dit die laaste kans sal wees om hierdie ritueel op film vas te vang, aangesien die tradisie vinnig besig is om uit te sterf.

Daar aangekom is hulle in 'n netelige posisie: hoe om die tyd te verwyl terwyl hulle wag vir haar dood, sonder om "onsensitief" voor te kom.

Tot hul verbasing en konsternasie wil die ou tannie nie sterf nie - hoe lank moet hulle wag? Hul huur 'n klein seuntjie om vir hulle te spioeneer op haar toestand.

Hierdie situasie is verbasend ryk in refleksie en betekenis - half komies, half tragies.

Die irriterende herhalende struktuur - spioeneer, rapporteer, wik en weeg, nog 'n dag, nog 'n nag - trek die kyker letterlik in die skoene van die filmmakers - totdat jy self wens dat die ou vrou nou moet sterf.

Hulle wil haar nie ontmoet nie.

Sal haar dood "die moeite werd wees" - word die ongevraagde vraag wat oor die fliek hang. Wat is die moeite werd? Waarom is die ritueel belangrik?

Die fliek eindig met ongelooflike eenvoud deur gewoon net die lank afgewagte begrafnis van 'n afstand te wys.

Die een se dood is werklik die ander een se brood.

Die woorde "Die Wind Sal Ons Dra" kom uit 'n gedig van die Iranese vrouedigter Forough Farrokhzad. Dit word in die fliek voorgedra

In my night, so brief, alas
The wind is about to meet the leaves.
My night so brief is filled with devastating anguish
Hark! Do you hear the whisper of the shadows?
This happiness feels foreign to me.
I am accustomed to despair.
Hark! Do you hear the whisper of the shadows?
There, in the night, something is happening
The moon is red and anxious.
And, clinging to this roof
That could collapse at any moment,
The clouds, like a crowd of mourning women,
Await the birth of the rain.
One second, and then nothing.
Behind this window,
The night trembles
And the earth stops spinning.
Behind this window, a stranger
Worries about me and you.
You in your greenery,
Lay your hands – those burning memories –
On my loving hands.
And entrust your lips, replete with life's warmth,
To the touch of my loving lips
The wind will carry us!
The wind will carry us!

Woensdag, Augustus 31, 2016

Ubik

Niks word so oud soos ou sci-fi nie - datums wat so vêr in die toekoms was is so vinnig in die verlede.

Ubik is in 1969 geskryf, dit speel af in die verre 1992 maar die storie "verval" agteruit na 1939, tot op die vooraand van die Tweede Wêreldoorlog.

'n Span mense word opgeblaas in 'n bomontploffing, maar net een van hulle sterf - die baas, Glen Runciter.

Hulle haas om sy liggaam in "half-lewe" te kry - 'n toestand waarin miljoene mense verkeer: die liggaam is bevrore in "cold pac" maar danksy 1992 tegnologie kan die naasbestaande nog met sy/haar geliefde praat deur 'n oorfoon/mikrofoon kopstel wat aan die vrieskas verbind word.

Soos in baie ander sci-fi legkaartstories is daar 'n ander moontlikheid: net Glen Runciter het oorleef en die res van hulle is in half-lewe.

Joe Chip is een van die "oorlewendes", Runciter se vriend en die hoofkarakter wat die wêreld waarin hy oorleef het probeer peil.

Op die oog af is alles normaal, maar alle objekte verval na ouer en ouer weergawes van hulself - videofone word selfone word lessenaar fone word ou draaifone. Hysers word trappe. Sweeftuie word motors en dan koetse, Ruimteskepe word vliegtuie en dan bote.

Dis asof elke objek verander in sy "Platoniese idee", dink Joe.

Joe Chip sien, of verbeel homself hy sien, sy vriend Runciter wat uit 'n ander wereld met hom praat.

Een na die ander word die oorlewendes vermoor totdat Joe Chip die enigste van die oorspronklike groep is. Net soos objekte verval die menslike liggaam ook: na growwe aapvel en skubbe net voor die dood.

Nagmerrie sake.

Maar Joe Chip voel daar is ook iets of iemand wat hom probeer beskerm.

Oral waar hy gaan, in elke era, word daar 'n produk ( of produkte ) adverteer met die naam Ubik. Dis om die beurt verskillende goed met dieselfde naam - 'n skeermes, koffie, slaaisous, medisyne, bier en nog baie meer - maar die naam is altyd dieselfde: Ubik.

Wat is Ubik?

Op een of ander manier sal dit die sleutel tot sy oorlewing wees. Een advertensie wys dat die proses van agteruitgang omgekeer kan word deur Ubik oor 'n objek te spuit. Ou dinge word weer splinternuut. Ten spyte van al hierdie advertensies bly Ubik vir die grootste deel van die storie buite Joe se bereik. Hy weet nie hoe om dit in die hande te kry nie.

Soos al die ander objekte verval Ubik ook - in sy oorspronklike, onbruikbare vorm word dit verkoop as 'n "opkikker" stroop, 'n soort primitiewe Viagra of Tono Bungay.

Die krag van Philip Dick se boek is in hierdie Ubik metafoor: wat verteenwoordig hierdie misterieuse stof? Ubik hou 'n blywende houvas oor die sci-fi verbeelding. Tot vandag toe is daar 'n kultus waarin mense "Ubik" advertensies skep - daar is 'n advertensieagentskap met die naam Ubik in Frankryk.



Ek wil nie die hele storie verder vertel nie - gaan lees die boek.

Daar is 'n oomblik in die die boek wanneer Joe Chip die insig kry dat Ubik kort is vir Ubiquity - geblikte alomteenwoordigheid.

Ek self dink aan Ubik met die koms van elke nuwe weergawe van alles wat verbruik word: nuwe selfone, skoene en klere, 'n nuwe laag Ubik wat daaroor gespuit is - maar met die Platoniese idee nogsteeds dieselfde.

***

I am Ubik. Before the universe was, I am. I made the suns. I made the worlds. I created the lives and the places they inhabit; I move them here, I put them there. They go as I say, then do as I tell them. I am the word and my name is never spoken, the name which no one knows. I am called Ubik, but that is not my name. I am. I shall always be.

Donderdag, Augustus 25, 2016

Die Huis van Dooies


In sy jong dae het Dostoyevsky met die verkeerde intelligensia deurmekaar geraak en is gearresteer met "verbode leesstof".

Dit klink soos 'n belaglike aanklag, en totdat hy ter dood veroordeel is het Dostoyevsky het ook so gedink.

Ek het nog nooit iets uit sy mond gelees oor hoe hierdie doodsafwagting vir hom was nie, maar dis iets wat hy dikwels sy karakters laat ervaar het.

Sy lewe is uiteindelik gespaar en sy vonnis verminder na vier jaar harde arbeid in 'n tronk buite Omsk in Siberië.

Hy het nat agter die ore die tronk binne gegaan - nog niks van die groot romans was geskryf nie, behalwe die pragtige storie "Arm Mense".

Die tronkjare het sy lewensuitkyk totaal verander - Dostoyevsky was nie 'n slagoffer nie; hy het 'n politieke en spirituele ommekeer beleef en is daar uit as 'n spieëlbeeld (in baie opsigte) van die mense wat hom tronk toe gestuur het.

Hy sou vir die res van sy lewe 'n konserwatiewe Slawofiel wees - veragtend van "Westerse waardes", kapitalisme sowel as sosialisme en Katolieke en Protestante ewe veel.

In sy boek oor die tronkjare - Memoirs from the House of the Dead - skryf hy van so 'n ommeswaai

One day I saw a prisoner who had undergone his punishment take leave of his comrades. He had done twenty years’ hard labour. More than one convict remembered seeing him arrive, quite young, careless, thinking neither of his crime nor of his punishment. He was now an old man with grey hair, his countenance sad and morose. He walked in silence through our six barracks. As he entered each of them he prayed before the icon, made a deep bow to his former companions, and begged them to remember him kindly.

Sy katarsis was op 'n manier 'n Faustiaanse deurbraak, Rosemary's Baby, noem dit wat jy wil: want die publikasie van Dead House het hom 'n literere ster gemaak en die fondasie gelê vir al die werk wat sou kom.

Ek het 'n paar maande terug Marcel Proust se boek In Search of Lost Time gelees. Proust skryf baie oor Dostoyevsky, en een opmerking het my veral bygebly: dat Dostoyevsky nie net die siel beskryf nie, maar die huis waarbinne die siel lewe.

But to return to the new kind of beauty that Dostoievsky brought to the world, just as, in Vermeer, there’s the creation of a certain soul, of a certain colour of fabrics and places, so in Dostoievsky there’s the creation not only of people but of their homes, and the house of the Murder in Crime and Punishment, with its janitor, isn’t it as marvellous as the masterpiece of the house of Murder in The Idiot, that sombre house of Rogozhin’s, so long, and so high, and so vast, in which he kills Nastasia Philipovna. That new and terrible beauty of a house, that new and two-sided beauty of a woman’s face, that is the unique thing that Dostoievsky has given to the world

Ek dink aan huis waarbinne die siel lewe nie as die baksteen en sement nie, maar die verwysingsraamwerk, die beperkinge, die veiligheid en rusplek van die siel.

Die Dooies van die Huis van Dooies is die kettingde gevangenis ( Dostoyevsky se arms en voete was in kettings vir sy hele termyn in die tronk ) maar ook die vermoordes - die slagoffers wat spook in hierdie selle en lewend bly in die stories wat vertel word.

Daar is 'n diep streep sado-masochisme in alles wat Dostoyevsky sou skryf. Sy groot romans van Crime and Punishment tot The Brothers Karamazov is die omstandighede wat opbou na moord.

Dead House is dieselfde ding in miniatuur. As voorbeeld, daar is een storie met die naam "Akoulka's husband".

Akoulka is 'n meisie wat haar familienaam klad deur haarself te hoereer aan 'n nikswerd dronklap met die naam Philka. Wanneer haar ma agterkom dat haar kind geld vir seks neem is sy woedend, slaan haar dogter met die sweep en "verkoop" haar aan Chichkoff - 'n ewe-nikswerd vriend van die gehate Philka - vir 300 roubels - min of meer die geld wat haar kind as prostituut verdien het. Alles as straf.

Met die aanloop na Chichkoff en Akoulka se troue spot Philka sy vriend venynig: ek het reeds jou verloofde gehad en sal seker maak dat ek haar weer het wanneer jy jou rug draai.

Maar, tot sy verstomming, ontdek Chichkoff op sy huweliksnag dat sy vrou 'n maagd is. Hy kan nie verstaan wat om daarvan te maak nie.

Intussen doen Philka iets wat blykbaar gereeld deur desperate arm mense van die dag gedoen is: hy bied aan om 'n rykmanskind se militêre diensplig namens hom te doen. Dit is 'n lewe van oorvloed vir die kort tydperk terwyl hy wag om opgeroep te word - die ryk familie sal feitlik enige iets doen om in hul plaasvervanger se guns te bly met geld en persente.

Maar dit alles eindig op die dag wanneer Philka opgeroep word. Voordat hy vertrek na die weermag daag hy by Akoulka en Chichkoff se huis op en vra met groot nederigheid haar vergifnis vir die manier waarop hy haar goeie naam swartgesmeer het. Dit is omdat hy haar liefhet.

Akoulka se antwoord is: ek weet.

Vir Chichkoff is dit soos 'n kers wat doodgeblaas is: nog 'n onvergeeflike, onaanraakbare maagdelikheid in sy vrou.

Daardie nag wel sy moordlus op. Eers deur te dink daaroor; dan vir Akoulka te vertel dat hy haar gaan vermoor; die lang nag waardeur sy moet slaap terwyl sy wag vir die volgende dag ( soos Desdemona vir Othello ); die wete dat sy kan vlug maar nie vlug nie; dat sy haar man kan doodmaak in sy slaap maar eerder wag totdat hy wakker word en opstaan.

Hy neem haar na 'n afgeleë plek waar hy haar keel afsny.

Ek dan skielik is Akoulka weg - 'n verre herinnering, al wat oorbly is Dostoyevsky en Chichkoff wat sit en praat in 'n sel in die gevangenis.

En die volgende oomblik is Chichkoff weg, 'n herinnering van jare terug vir Dostoyevsky, terwyl hy sy boek skryf.

En met 'n oogknip is Dostoyevsky weg, 'n herinnering vir my van die oomblik toe ek sy boek toegemaak en in die rak gesit het.

Dinsdag, Julie 05, 2016

kanna hy kô hystoe

Daar is 'n sekere soort boekskryf wat in werklikheid die wegkerf van hout is, totdat jy kom by die essensie van dinge. Die boek self is die afval op die vloer. Die titel is die essensiële eindpunt daarvan - die pêrel in die oester - 'n hard-gewonne idee, tema, 'n metafoor, 'n visie van dinge.

Dit staan op die voorblad asof alles daarmee begin het, maar kristalliseer stadig, drup drup, in die skryf totdat die regte paar woorde skielik na mekaar verskyn.

In projekbestuur sê ons "die einde is die begin", bedoelende dat vordering eers gemaak kan word wanneer almal die eind-doel duidelik genoeg verstaan. Gewoonlik is 'n groot deel van die aanvanklike rondvallery om die eind-doel vas te vang, en daarna kan die werk begin.

Die kreatiewe proses is ook so - jare se perkolering totdat die sleutel draai, en daarna die werk om dit te realiseer.

Dink aan Fear and Loathing in Las Vegas

Wat sou hierdie boek gewees het sonder daardie twee woorde?

kanna hy kô hystoe is vier sulke woorde. Dis maklik om dit te hoor en te dink - dis nie so besonders nie. Maar dit is.

kanna is die beste Afrikaanse drama wat ek ken, en die krag daarvan lê in die eenvoud van die konsep: 'n ma wat verlang na haar seun.

Die ma is Makiet wat droom oor die dag dat haar liefling seun weer sal terugkom huistoe. Met die tragedie van haar dogter Kitty se moord hoop sy dat Kanna sal kom vir die begrafnis.

Die twee kante van hierdie situasie bevat soveel: Makiet se verlange is die bewaring van hoop - dat iets goeds nog sal gebeur in hierdie lewe. Sy is soos Don Quixote - blind vir die pyn om haar solank hierdie hoop sal bestaan.

Aan die ander kant is daar Kanna se weersin om met hierdie verlede gekonfronteer te word, met soveel slegte herinnerings en skuldgevoelens. Hy het ontsnap uit hierdie wêreld en sy vrees om nie terug te keer nie hou hom aan die gang, net soos haar droom dat hy sal.

Ek het hom swaar grootgemaak, dink Makiet.

Die ironie is in die laaste tonele, wanneer Kanna "gehaal word" op die stasie vir sy ma se begrafnis, omdat die hele woonbuurt so verander het dat hy niks meer daarvan sal herken nie. Die verlede is nie in huise in strate nie, maar tussen mense.

***

Vrinne
lat ons die Bybel oepeslaan
en lat ons daaryt lies –
o Allahoegste Gies
lat hierie woorde na onse harte gaan! –
yt die twiere boek van Mosas
yt die Exoras
yt die viere hoefstuk die ee’ste en die twiere verse –
o God
maak vi’ ons lig moet hierie woorde soes moet kerse! –

toe antwoord Mosas en hy sê: ma’ wat
as hulle my nie glo, nie aan my woorde vat
as hulle sê die Here het nie ga-appear aan my?

ma’ die Here sê vi’ hom: djy sal djou mense lei
wat’s in djou hand?
en Mosas sê: ‘n staf

nou vrinne
dit was al wat hy gahad het
hierie man van God
’n staf
’n dooie stok
en boenop het hy nog gahakkel ok

ma’ die Here het toe lank moet hom gapraat
oor hoe hy moet daai kierie doodgaslaat
het die Egiptenaar
en Mosas het sy groote kop lat hang
en toe
toe skielak was daai selfde kierie in sy hand ’n slang!

nou vrinne
die Here het gabring
aan my sy wonnerwerke oek so
hy het gavra wat’s in my hand
en vrinne
in my hand was my kitaar

kô, lat ons sing

Dinsdag, Junie 14, 2016

Marcel Proust

Proust was die laaste van die groot leeglêers - gebore in 'n aristokratiese geslag wat "gerus het vir 'n lewe" en vir altyd sou verdwyn met die Eerste Wereldoorlog.

Soos ons almal maar het hy in later lewe sin probeer maak uit die gemorsde jare en 'n massiewe boek geskryf : In Search of Lost Time.

Ek het van jongs af verskeie pogings aangewend om dit te lees, maar Proust is baie moeilik. Nie net die lengte van die teks nie, maar ook die ellelange sinne, soos 'n cowboy se lasso, wat vir bladsye lank strek totdat jy nie meer die kloutjie by die oor kan hou nie.

Neem bv iets so eenvoudig soos sy beskrywing van wakker word:

I was convinced of the hostility of the violet curtains and of the insolent indifference of a clock that chattered on at the top of its voice as though I were not there; in which a strange and pitiless rectangular cheval-glass, standing across one corner of the room, carved out for itself a site I had not looked to find tenanted in the soft plenitude of my normal field of vision; in which my mind, striving for hours on end to break away from its moorings, to stretch upwards so as to take on the exact shape of the room and to reach to the topmost height of its gigantic funnel, had endured many a painful night as I lay stretched out in bed, my eyes staring upwards, my ears straining, my nostrils flaring, my heart beating; until habit had changed the colour of the curtains, silenced the clock, brought an expression of pity to the cruel, slanting face of the glass, disguised or even completely dispelled the scent of vetiver, and appreciably reduced the apparent loftiness of the ceiling. 

Proust se eerste flabbergasted lesers het hom beskuldig daarvan dat hy met 'n "mikroskoop" skryf, waarop sy antwoord was - on the contrary it was a telescope that I had used to observe things which were indeed very small to the naked eye, but only because they were situated at a great distance, and which were each one of them in itself a world.

Die boek begin met 'n "Overture" waarin ou, afgetakelde Proust die sleutel tot sy jeug, sy lewe soek. Hy spekuleer dat die verlede nie in 'n foto sal herleef nie, maar 'n sensasie, 'n chemiese reaksie. Dat dit iewers in iets opgesluit is, soos in die Keltiese geloof waar die siel van mense na hul dood in 'n dier ingaan en dat jy eendag weer jou afgestorwe geliefde in 'n hond of voëltjie sal teekom.

In hierdie gees kom die beroemde oomblik wanneer Proust 'n Franse botterkoekie (madeleine) in tee dip en proe.

And as soon as I had recognised the taste of the piece of madeleine soaked in her decoction of lime-blossom which my aunt used to give me immediately the old grey house upon the street, where her room was, rose up like a stage set to attach itself to the little pavilion opening on to the garden which had been built out behind it for my parents; and with the house the town, from morning to night and in all weathers, the Square where I used to be sent before lunch, the streets along which I used to run errands, the country roads we took when it was fine. And as in the game wherein the Japanese amuse themselves by filling a porcelain bowl with water and steeping in it little pieces of paper which until then are without character or form, but, the moment they become wet, stretch and twist and take on colour and distinctive shape, become flowers or houses or people, solid and recognisable, so in that moment all the flowers in our garden and in M. Swann’s park, and the water-lilies on the Vivonne and the good folk of the village and their little dwellings and the parish church and the whole of Combray and its surroundings, taking shape and solidity, sprang into being, town and gardens alike, from my cup of tea.

Proust begin in sy kinderdae met 'n lang beskrywing van twee staproetes wat die gesin gereeld gedoen het: Swann's Way en die Guermantes Way. Daarna volg sy grootword, sy eerste liefdes - beide Platonies (die teater en letterkunde) en seksueel.

Soos James Joyce en Shakespeare het hy 'n ongelooflike vermoë om woorde te vind. Maar anders as happy-go-lucky Shakespeare - wat homself aan niks verbind het nie - is Proust se toon totaal die teenoorgestelde. Hy skryf in 'n ernstige, benoude, soekende stem - nooit snaaks of witty nie; nooit hartseer of soet nie. Dit is dadelik duidelik dat hy skryf om by sy eie persoonlike waarheid uit te kom, 'n waarheid wat nie gekies word nie.

Om die eerste twee boeke te lees is soos om 'n tweeliter Cokebottel oop te maak wat met die trappe afgerol het - soveel gasborrels spuit uit dat dit onmoontlik is om te weet wat die vloeistof daaronder is, of hoe dit gaan proe. Proust het soveel wat hy wil sê en so min wat hy wil vertel, aanvanklik. Daar is feitlik geen ontwikkeling of dramatiese verloop nie. Hy staan stil by 'n oomblik vir 'n honderd bladsye en onderbreek homself vir nog 'n honderd voordat hy weer terugkeer.

Dis eers van die derde boek af dat daar iets in die tru-spieël is, iets waarop die karakters kan terugkyk en verder bou.

Daar is twee boekdele wat mekaar komplimenteer, op verskillende plekke

Place-names: the name

en

Place-names: the place

In die eerste praat hy oor hoe name sy drome inspireer - die name van mense en plekke wat onwillekeurig vir hom droomstof opsuig, nog lank voordat hy die mens ontmoet of die plek besoek.

Doubtless whatever it was that my imagination aspired to, that my senses took in only incompletely and without any immediate pleasure, I had committed to the safe custody of names; doubtless, because I had accumulated there a store of dreams, those names now magnetised my desires; ... so the production of these dreams of the Atlantic and of Italy ceased to depend exclusively upon the changes of the seasons and of the weather. I need only, to make them reappear, pronounce the names Balbec, Venice, Florence, within whose syllables had gradually accumulated the longing inspired in me by the places for which they stood.

Later, in die tweede deel, besoek hy die dorp Balbec vir die eerste keer, waar hierdie stoomengine uiteindelik aan die gang sal kom. Die binnetree van die dorp is soos die verlies van sy maagdelikheid, sy illusies

but as for Balbec, no sooner had I set foot in it than it was as though I had broken open a name which ought to have been kept hermetically closed, and into which, seizing at once the opportunity that I had imprudently given them, expelling all the images that had lived in it until then, a tramway, a café, people crossing the square, the branch of the savings bank, irresistibly propelled by some external pressure, by a pneumatic force, had come surging into the interior of those two syllables which, closing over them, now let them frame the porch of the Persian church and would henceforth never cease to contain them.

Hierdie onvermoë om romantiek te keer vs die wrede werklikheid is 'n tema wat dwarsdeur die boek trek.

Die eerste boeke bevat lang dele oor hul buurman Charles Swann, die seun van 'n ryk makelaar. Swann word verlief op 'n courtesan Odette en almal in high-society is verstom dat hy haar nie kan afskud nie.

I do feel it’s absurd that a man of his intelligence should let himself suffer for a woman of that sort, and one who isn’t even interesting, for they tell me she’s an absolute idiot!” she added with the wisdom invariably shown by people who, not being in love themselves, feel that a clever man should only be unhappy about a person who is worth his while; which is rather like being astonished that anyone should condescend to die of cholera at the bidding of so insignificant a creature as the comma bacillus.

"Liefde" in Proust is 'n bitter, pessimistiese ding. Dis 'n verslawing soos kokaine, die kompulsie om te besit, en daar is geen plesier in nie. Hy beskryf die verhouding tussen twee mense as 'n pendulum tussen verveeldheid (wanneer sy by jou is) en angstigheid (wanneer sy nie by jou is nie).

Daar is een hele boek - The Captive - waarin hy sonder trots of verleendheid beskryf hoedat hy sy eie liefdesobjek, Albertine, "gevange hou, soos 'n Chinese Prinses in 'n bottel". Hy vergelyk hierdie weefsel van persente, beloftes, leuens en dreigemente tussen hom en haar met die 1001 Arabiese nagte; Albertine as Scherezade wat stories van liefde vertel sodat sy nog 'n dag kan leef.

Die siel kan nie besit word nie - dit is die tema van soveel van die grootste letterkunde in die wereld.

Maar as jy dit nie kan besit nie, kan jy dit ook nie los nie.

It is terrible to have the life of another person attached to one’s own like a bomb which one holds in one’s hands, unable to get rid of it without committing a crime.

Is dit moontlik dat 'n skrywer te goed kan skryf vir sy eie beswil, het ek halfpad deur gewonder? Die oneindige vermoë om te artikuleer word 'n doel, sonder substansie wat agterbly.

Proust se beskrywings is in baie opsigte net vel-diep - dis ryk mense se toegangsbeheer en skinder wat niks nuuts bring nie. The question is not to be or not to be, but to belong or not to belong.

...as he approached Swann, he seemed to be exhibiting at once an utter contempt for his person and the most tender regard for his hat.

Dis is op 'n manier ook Proust se houding, hy het minder simpatie vir sy karakters as vir hul klere. Laat in die boek erken hy dat hy nie die oppervlak van menswees kan waardeer nie

So the apparent, copiable charm of things and people escaped me, because I had not the ability to stop short there—I was like a surgeon who beneath the smooth surface of a woman’s belly sees the internal disease which is devouring it. If I went to a dinner-party I did not see the guests: when I thought I was looking at them, I was in fact examining them with X-rays.

Een pragtige uitsondering is die dood van sy ouma, iemand vir wie hy duidelik baie lief was.

An hour or two later Françoise was able for the last time, and without causing it any pain, to comb that beautiful hair which was only tinged with grey and hitherto had seemed less old than my grandmother herself. But now, on the contrary, it alone set the crown of age on a face grown young again, from which had vanished the wrinkles, the contractions, the swellings, the strains, the hollows which pain had carved on it over the years. As in the far-off days when her parents had chosen for her a bridegroom, she had the features, delicately traced by purity and submission, the cheeks glowing with a chaste expectation, with a dream of happiness, with an innocent gaiety even, which the years had gradually destroyed. Life in withdrawing from her had taken with it the disillusionments of life. A smile seemed to be hovering on my grandmother’s lips. On that funeral couch, death, like a sculptor of the Middle Ages, had laid her down in the form of a young girl.

Die hele boek is geskryf in die eerste-persoon, in die vorm van 'n herinnering. Dit vermy alle pogings om te drama te maak. Daar is geen onverwagte besoekers by die deur nie; geen konflik en resolusie; geen diskriminasie tussen belangrik en onbelangrik nie, die onkruid is tussen die blomme.

Moet 'n mens dit dan as die waarheid lees? Indien wel, wie is ons held?

Proust neem name inderdaad baie ernstig op: M. de Charlus bly M. de Charlus die hele boek lank, terwyl sy liefdesobsessie "Charlie" is. Hoekom is die een so formeel en die ander so informeel? Meer nog, die teks word kunsmatig gewring sodat ons verteller se naam nooit een keer genoem word nie, Nie in die aanspreek of enige ander verwysing nie. Proust is so paranoies hieroor dat hy ook nie sy pa en ma se naam of familienaam ooit laat val nie.

Die storie volg die styg en val van Proust in high-society. Wat maak hom aantreklik vir mense? Ek dink nie Proust, wat so diep skepties oor alles en almal is nie, weet self nie.

Op 'n stadium noem hy dat die basiese onsekerheid tussen mense spruit uit die feit dat jy jou gedagtes ken maar nooit jou liggaam sien nie. In ander mense kan jy hul liggaam sien maar ken nooit hul gedagtes nie.

Een na die ander word feitlik al die karakters - mans en vrouens - as homoseksueel "ontmasker". Proust vertel sy ontdekking daarvan elke keer asof dit met verstomming en pyn was.

Almal is gay behalwe "hy". Die werklike Proust was gay, so in 'n sekere opsig moet alles seker op sy kop gedraai word. Dis nie die waarheid nie, dis 'n ander soort waarheid, "a unity unaware of itself".

reminiscences of the kind evoked by the noise of the spoon or the taste of the madeleine, or those truths written with the aid of shapes for whose meaning I searched in my brain, where—church steeples or wild grass growing in a wall—they composed a magical scrawl, complex and elaborate, their essential character was that I was not free to choose them, that such as they were they were given to me. And I realised that this must be the mark of their authenticity.

Die grootsheid van hierdie ding, het ek gedink, gaan nie in die skryf, die karakters of die drama wees nie. As dit sal kom, sal dit moet kom in 'n idee.

Aan die einde van hierdie epos is 'n boek met die naam Time Regained. Dis 'n ambisieuse titel.

Dit kom op 'n stadium wanneer Proust onttrek uit die samelewing en 'n semi-kluisenaarsbestaan begin voer. Na 'n dekade of wat kom die Eerstewereldoorlog en dan verdere epiphanies: soos die madeleine se smaak aan die begin hoor Proust, in die leë kasteel van die Guermantes familie waar hy soveel keer gekuier het, die klink van 'n lepel op 'n bord.

Dit is soos 'n roepstem van die misterieuse waarheid.

Sy ou vriendin Gilberte - angstig om hom uit die huis uit te kry - bied aan om vir hom 'n partytjie te gooi met 'n groep intellektuele vriende, maar hy vra haar om hom eerder aan jong meisies voor te stel that they should serve to renew within me the dreams and the sadnesses of my youth and perhaps, one improbable day, a single chaste kiss.

Gilberte is die dogter van Odette en Swann - "a whore and a Jew" - soos iemand hulle beskryf.

Na Swann se dood trou Odette met haar skelm lover de Forcheville en ma en dogter verander hul familienaam, sodat geen spikkel Joodsheid, geen herinnering van Swann in hul lewens oorbly nie.

Na 'n lang draai, kom Proust terug na die oomblik waar hy Gilberte vir jong meisies vra.

“Let me fetch my daughter for you,” she said, “I should so like to introduce her to you. She is over there, talking to young Mortemart and other babes in arms who can be of no possible interest. I am sure that she will be a charming little friend for you.

I was astonished to see at her side a girl of about sixteen, whose tall figure was a measure of that distance which I had been reluctant to see. Time, colourless and inapprehensible Time, so that I was almost able to see it and touch it, had materialised itself in this girl, moulding her into a masterpiece, while correspondingly, on me, alas! it had merely done its work. 

I thought her very beautiful: still rich in hopes, full of laughter, formed from those very years which I myself had lost, she was like my own youth.


Hierdie meisie - in vlees en bloed - is die verlore tyd.

Aan die einde skryf hy oor die wegval van doodsvrees, omdat hy besef dat hy reeds gesterf het met elke liefdesverlies

These successive deaths, so feared by the self which they were destined to annihilate, so painless, so unimportant once they were accomplished and the self that feared them was no longer there to feel them, had taught me by now that it would be the merest folly to be frightened of death. Victor Hugo says:


Grass must grow and children must die.


Proust op sy doodsbed


***

Na Swann se dood dink Proust aan die raaisels van die afgestorwe man se lewe en die dinge waaroor hy nooit gevra het nie.

The death of others is like a journey one might oneself make, when, already sixty miles out of Paris, one remembers that one has left two dozen handkerchiefs behind, forgotten to leave a key with the cook, to say good-bye to one’s uncle, to ask the name of the town where the old fountain is that you want to see. While all these oversights which assail you, and which you relate aloud and purely for form’s sake to your travelling companion, are getting as sole response a blank disregard from the seat opposite, the name of the station, called out by the guard, only takes you further away from henceforth impossible realisations, so much so that you cease to think about irremediable omissions, and you unpack your lunch and exchange papers and magazines.

Dinsdag, April 12, 2016

Die Konformis

Stefania Sandrelli in Die Konformis
Ek het onlangs 'n onderhoud met Bernardo Bertolucci gesien - nou 'n ou man en rolstoelgebonde.

Dit is dieselfde man, het ek gedink, wie Maria Schneider en Marlon Brando (elkeen in verskillende woorde) 'n pimp en 'n gangster genoem het. Hulle was die twee sterre van 1972 se Last Tango in Paris.

Niemand het Maria Schneider ernstig opgeneem nie. Sy was 19 jaar oud en onbekend toe die fliek uitgekom het en het hippy-dippy gespog dat niks haar skok nie; sy het reeds 100 lovers gehad, 50 mans en 50 vrouens. In later jare het sy hierdie onderhoude berou en gesê dat die fliek haar lewe ruineer het.

Maar hoe verklaar mens Brando, wat op die kruin van sy roem was, en, anders as Schneider, nooit kaal verskyn nie? Brando het geweier om na die fliek weer met Bertolucci te praat.

Vir die wat dit nooit gesien het nie, dit gaan oor 'n affair tussen twee vreemdelinge in 'n leë woonstel. Daar is 'n oomblik wanneer die frustreerde Schneider vir Brando vra

Schneider: What am I doing in this apartment with you?

Brando: Let's say we're just taking a flying fuck at a rolling doughnut.

Schneider: So you think I'm a whore.

Brando: No, you're just a good old-fashioned girl... trying to get along.

Last Tango 'n lammetjie teen die flieks vandag; die bohaai van sy sterre soos 'n ertjie onder die matras. Maar dat hulle seergekry het was nie altemit nie, en dat die verskil in geslag, ouderdom, roem en mag min verskil gemaak het.

Die ou Bertolucci het altwee sy sterre oorleef. Brando is in 2004 oorlede en Schneider in 2011. In sy rolstoel dink hy oor Brando se verwerping:

Hy was woedend oor al die waarheid wat ek uit hom gesteel het.

Bertolucci was een van baie Italiaanse kommunistiese filmmakers - maar nooit 'n ektremis nie. Hy het nie, soos sy mentor Pasolini, 'n fliek gemaak oor die doodmarteling van 20 tieners nie.

Hy was 'n konformeerder. En nie net 'n konformeerder nie, maar 'n student daarvan: dit het hom geprikkel hoedat buitestaanders na binne beweeg, wat hulle daaruit kry en die skuld wat daarmee saamgaan. The discreet charm of the bourgeoisie.

In sy jong dae het Bertolucci geglo dat alle drama seks en politiek was. Na die val van die Sowjet Unie het hy bitter verklaar "dat politiek nie meer bestaan nie, net seks". Maar soos vinkel en koljandel het al die energie het uit sy films verdwyn.

'n Paar jaar voor Last Tango het hy die fliek The Conformist gemaak.

Dit gaan oor 'n jong linkse student wat die kans kry vir sosiale opgang in Mussolini se Italië deur aan te bied om sy voormalige professor te vermoor. Na die einde van Mussolini se bewind swaai hy vinnig weer gat om terug na kommunisme. Stefania Sandrelli, sy vrou, is sy stille ondersteuner deur alles - sy oordeel nie, sy ondersteun die mens, nie idees nie.

Dis 'n fliek wat smeek om gemaak te word in 2016 Afrikaans :)

Nog 'n paar jaar voor The Conformist het Bertolucci Before the Revolution gemaak.

Dit het 'n wonderlike toneel waarin die meisies van die Kommunistiese Party voorberei vir die groot vergadering terwyl hulle skinder oor die omstandighede van Marilyn Monroe se dood ... just a good old-fashioned girl... trying to get along

In sy hart dink die hoofkarakter...

For me ideology has been a holiday. A vacation. I thought I was living the years of the revolution and instead I was living the years before the revolution. Because it is always before the revolution when you’re like me.

Vrydag, April 08, 2016

tripping the light fantastic

Paul McCartney se album
tripping the live fantastic
Die frase "tripping the light fantastic" is honderde jare oud - ouer as opium - maar vir my was hierdie woorde nog altyd soos 'n towerstaf, soos abracadabra. 

Dis 'n beskrywing vir dans en vreugdegevoel en meevoering - oorspronlik uit John Milton, in ou Engels. 

And love to live in dimple sleek;
Sport that wrinkled Care derides,  
And Laughter holding both his sides:—
Come, and trip it as ye go
On the light fantastic toe,

Waarskynlik ook die oorsprong van die Engelse woord trip vir bedwelming.

Ek het dit in my jong dae die eerste keer gesien op Paul McCartney se album tripping the live fantastic

Procol Harum se variasie in die liedjie
A Whiter Shade of Pale

We skipped the light fandango

turned cartwheels 'cross the floor

Dinsdag, Maart 29, 2016

Sink

Stadig maar seker dryf Afrikaanse flieks weg van bekende waters. Drifting too far from shore, soos die ou folk song sê. Hierdie proses van wegdryf is vreesaanjaend, dit gaan altyd 'n mengsel van vryvoel en verlange wees, met donker water onder.

Sink is die nuutste voorbeeld hiervan, dis die mees pynlike Afrikaanse fliek wat ek nog ooit gesien het, maar is dit nie waarvoor ons gewag het nie?

'n Fliek wat ons seermaak; wat afspeel in die stad, vandag, met swartmense en witmense teen mekaar, sonder grappies en musiek.

Dit gaan oor die verdrinking van 'n swart Mosambiekse huishulp se dogtertjie in die swembad van 'n ryk wit paartjie wat veronderstel was om haar op te pas op daardie oomblik, terwyl haar ma haar visa gaan verleng.

Maar hierdie toneel verskyn eers heel aan die einde. Die fliek laat dit aan die verbeelding oor en begin direk daarna, waar die wit paartjie 'n skikking met hul huishulp probeer bereik om haar uit hul lewens te kry.

Maar Rachel - die huishulp - besluit om aan te bly en vir hulle te bly werk, en die twee kry dit nie oor hulle hart om haar in die pad te steek nie.

Waarom doen sy dit?

Deel daarvan is dat sy nie regtig opsies het nie. Maar ook...

Mary Shelley se boek Frankenstein gaan oor 'n mal dokter wat 'n monster skep en dan probeer om van hom ontslae te raak. Nadat die dokter weier om vir hom 'n vroue metgesel te maak begin hy 'n streep moorde van almal rondom (maar nie) sy skepper nie. In die laaste toneel - na die dokter se dood - vra iemand vir die monster waarom hy dit gedoen het.

Omdat hy dit durf waag het om gelukkig te wees, antwoord die monster.

Rachel, die huishulp, is hierdie paartjie se Frankenstein - die lewende herinnering dat jy nie vir geluk mag hoop nie...

Maar Michelle, die wit vrou, is swanger. Hoe oorkom jy hierdie situasie?

Daar is 'n oomblik waarin die fliek lyk asof dit versoening gaan bring, maar versoening kom nooit nie.

Anel Alexander, wat Michelle speel, was die ster van een van Afrikaans se top popcorn flieks van alle tye: Semi-soetSink gee nuwe betekenis aan die woorde Semi-soet. Dis ons eie Do The Right Thing - 'n fliek wat sy naarheid deursien tot die bitter einde.


Donderdag, Maart 24, 2016

God is waar Liefde is

o om te kan trou in die kerk op jou dorp
waar die harte oopblom en die wyn vloei

Dis die enigste twee reëls uit Breyten Breytenbach se Toneelstuk wat ek kan onthou. Dit het my vir 'n oomblik wakker gemaak, soos geraas in die nag, uit 'n onverstaanbare droom. Wat was dit?!

Breyten was reeds in sy klaagliedere fase, maar hierdie stukkie was vir my skitterend. Dit hunker na die heiligheid van gemeenskap, 'n gemeenskap wat saam dra aan hul sondes, wat saam sin maak uit onsinnigheid.

Gemeenskap is 'n ding en 'n daad.

Een van die mooiste oomblikke in Shakespeare, in Love's Labour's Lost, is wanneer die ou vrou vir die ou man sê

I beseech your society

die gelukkige ou man fluister vir die gehoor, wanneer hy agter haar afstap

And thank you too; for society, saith the text, is the happiness of life

Toe ek 'n kind was, in die gemeenskap in die kerk op my dorp, het die dominee eendag 'n storie vertel wat my hare laat rys het.

'n Skoenmaker - Martin - word in die nag wakker gemaak deur die stem van Christus.

"Ek gaan jou moreoggend in persoon kom sien", waarsku Christus hom.

Die verskrikte Martin sit vir die hele dag wat volg net sy beste voet voor. Buite in die sneeu gee hy sop vir 'n boemelaar, help 'n vrou met haar baba en enige iets wat beweeg. Wie weet - dalk is een van hierdie mense "Christus" en hy wil kwalik uitgevang word dat hy nie van hulp was nie.

Maar Christus daag nooit op nie.

Uiteindelik sluit hy sy winkel en gaan slaap maar. Hy droom weer hy hoor die stem, en vra dadelik.

"Waarom het jy gesê jy sal kom, en dit nooit gedoen nie?". Christus antwoord: "Toe jy daardie boemelaar gehelp het, en daardie vrou, was ek by jou".

Hierdie fragment het so 'n indruk op my gemaak dat ek in die volgende week dit in die skooltjie se biblioteek gaan soek het. Die dominee het gesê dat kom van 'n ou skrywer genaamd Tolstoy, maar al wat die skool gehad het was Tolkien.

Die dominee moet sy feite regkry, het ek gedink.

Baie baie jare later het ek die storie uiteindelik weer raakgeloop.

Tolstoy, altyd op-die-man-af, het dit eenvoudig genoem: God is waar Liefde is.